Uprawy kawy w Papui Nowej Gwinei — historia, klimat i klasyfikacja ziarna

Papua Nowa Gwinea (PNG) to wyspa o niezwykłej różnorodności przyrodniczej i społecznej, a kawa od dawna zajmuje w niej ważne miejsce — zarówno jako towar eksportowy, jak i źródło utrzymania dla tysięcy drobnych gospodarstw. Poniżej przedstawiam przegląd historii upraw kawy w PNG, specyficznych warunków klimatycznych, które wpływają na jakość surowca, oraz metod klasyfikacji i oceny surowego ziarna, które stosuje się przy handlu.

Krótka historia upraw kawy

Kawa trafiła do Papui Nowej Gwinei dzięki kontaktom z Europą i Koloniami w XIX i na początku XX wieku. Wprowadzenie upraw wiązało się z okresem kolonialnym, w którym plantatorzy europejscy zaczęli testować rośliny uprawne w wysokogórskich rejonach wyspy. Z biegiem XX wieku kawa stała się rośliną dobrze dopasowaną do lokalnych warunków — szczególnie w górach, gdzie panuje chłodniejszy mikroklimat sprzyjający odmianom arabiki.

Po drugiej wojnie światowej i w czasach powojennego rozwoju rolnictwa uprawy rozprzestrzeniły się głównie wśród drobnych rolników. W PNG dominuje model produkcji oparty na małych działkach (często jedno- lub kilkudziałkowych gospodarstwach), a kawa jest zwykle uprawiana w formie agroforestry — pod cieniem drzew, razem z innymi gatunkami użytkowymi. Dzięki temu powstaje kawa o zróżnicowanym profilu sensorycznym, często klasyfikowana jako „single origin” z konkretnych regionów czy wsi.

Warunki klimatyczne i geograficzne wpływające na uprawę

Papua Nowa Gwinea to kraj o bardzo zróżnicowanym krajobrazie: od niskich, gorących wybrzeży po wysokie, wilgotne góry w centralnej części wyspy. To właśnie obszary górskie (tzw. Highlands) są najlepsze do upraw arabiki.

Najważniejsze cechy klimatu i terenu dla upraw kawy w PNG:

• Wysokość nad poziomem morza: Arabika rośnie najlepiej na wyższych wysokościach — w PNG występują uprawy od około 600–700 m npm w górę, a najlepsze jakościowo ziarna pochodzą zwykle z przedziału ~900–2 000 m npm. Wyższe położenie sprzyja powolniejszemu dojrzewaniu owoców, co zwiększa złożoność smakową.
• Temperatura: W rejonach górskich panują umiarkowane temperatury (chłodniejsze niż nad wybrzeżem), co jest korzystne dla jakości arabiki. Duże dobowe różnice temperatur (ciepłe dni, chłodne noce) wspomagają akumulację aromatów.
• Opady i wilgotność: PNG ma obfite opady i wilgotny klimat tropikalny; jednak sezonowość opadów (wyraźniejsze pory deszczowe i bardziej suche okresy) wpływa na cykl wzrostu i zbiorów. Nadmierna wilgotność wymaga dobrego systemu suszenia, by uniknąć rozwoju pleśni i defektów.
• Gleby: Wiele regionów górskich ma gleby wulkaniczne lub stosunkowo żyzne, co sprzyja uprawie kawy. Jednocześnie lokalne różnice w glebie (pH, struktura) przekładają się na różnorodność profili smakowych.
• Topografia i dostęp: Strome, trudno dostępne tereny powodują, że produkcja jest pracochłonna i często manualna. Małe, rozproszone gospodarstwa utrudniają mechanizację i logistykę, ale sprzyjają też unikalnym, „ręcznie zbieranym” partiom kawy.

System produkcji i metody obróbki

W PNG dominują drobni producenci, którzy dostarczają ziarno do lokalnych młynów (wet mills) lub prowadzonych wspólnie systemów obróbki. Najczęściej stosowane metody obróbki to:

• Washed (mokra) — miąższ i skórka owocu usuwane są mechanicznie lub fermentacyjnie, ziarno jest myte i suszone. Ta metoda daje czystsze, bardziej klarowne profile smakowe.
• Natural (sucha) — całe owoce suszone są na słońcu zanim zostanie usunięty miąższ. Naturalna obróbka może dawać słodsze, pełniejsze body i owocowe nuty, ale wymaga stałego nadzoru suszenia.
• Honey / pulped natural — po usunięciu części miąższu ziarna są suszone z pozostawioną lepkością; technika pośrednia między washed a natural.

W praktyce PNG produkuje zarówno ziarna przeznaczone na rynek masowy, jak i partie specialty, które pochodzą z wyselekcjonowanych plantacji i są dalej sortowane ręcznie.

Klasyfikacja surowego ziarna w Papui Nowej Gwinei

Papua-Nowa Gwinea wykorzystuje dwa główne systemy jednocześnie:

1. Sortowanie według wielkości ziarna – oznaczenia literowe (AA, AB, A, B, PB itd.)
2. Sortowanie według jakości / liczby defektów – Grades (A / Grade 1, B / Grade 2, C / Grade 3)

W praktyce oba systemy często się łączy, ale mogą być stosowane oddzielnie.

1. Klasyfikacja według wielkości – główne symbole w PNG

System oparty na sito-sortowaniu (screen size).
Wartości ekranów podawane są w calach/64 (np. screen 18 = 18/64 cala).

AA – największe i najbardziej poszukiwane ziarno

• Screen: 17–18
• Jedna z najwyższych klas w PNG
• Duże, jednolite, gęste ziarno

A / AB – średnia wielkość ziarna

PNG stosuje różne oznaczenia w zależności od stacji eksportowej:

A

• Screen: 16
• Czasem łączone z AB w zależności od partii

AB

• Screen: 15–16
• Najpopularniejsza i najczęściej eksportowana frakcja
• Połączenie ziaren A i B o zbliżonym rozmiarze

B – mniejsze ziarno

• Screen: 14–15
• Ziarna mniejsze, ale nadal pełnowartościowe

PB – Peaberry

• Okrągłe ziarna z jednego nasiona w wiśni
• Ziarna sortowane osobno niezależnie od wielkości
• W PNG często bardzo cenione za intensywny profil smakowy

E – Elephant beans (rzadkie)

• Nietypowo duże, połączone ziarna
• Spotykane w niewielkich ilościach

2. Klasyfikacja jakościowa – PNG Grades (G1, G2, G3)

Ten system opisuje czystość surowca oraz liczbę defektów w próbce.

A / Grade 1 (G1)

• Najwyższa kategoria jakości
• Najmniej defektów
• Kawy z regionów: Eastern Highlands, Western Highlands, Simbu, Morobe
• Podstawowa klasa używana dla najlepszych arabik PNG

B / Grade 2 (G2)

• Więcej defektów niż G1
• Stabilna jakość eksportowa
• Często wykorzystywana w blendach wysokiej jakości

C / Grade 3 (G3)

• Najniższa klasa eksportowa
• Mniejsza wielkość i gęstość ziaren, większa liczba defektów
• Trafia często do mieszanek komercyjnych

3. Jak stosuje się system w praktyce?

Eksporterzy w PNG często łączą oba systemy:

Przykłady oznaczeń:

• PNG AA G1 – duże ziarno, najwyższa jakość
• PNG AB G2 – średnia wielkość, dobra jakość
• PNG PB G1 – peaberry wysokiej jakości
• PNG B G3 – mniejsze ziarno, niższa jakość

W praktyce:

• AA i PB zwykle trafiają do segmentu specialty.
• AB stanowi największy wolumen eksportu.
• G1 jest najczęściej spotykaną jakością przy kawach jednorodnych (single origin).

4. Podsumowanie – klasyfikacja PNG